Lighthouse Translations

Fries ooit bijna van de kaart geveegd!

Weet je eigenlijk wel dat onze mooie Friese taal ooit bijna van de kaart is geveegd? Jawel? Nou… ik ook, sinds gisteren. Ik ben aan de studie voor het ‘eksamen Frysk Skriuwen’ (examen Fries schrijven) en las erover in Grammatika Fries van Jan Popkema. In dit artikel vertel ik meer over hoe het Fries ‘op it nipperke’ is blijven bestaan.

Het grote Friese rijk

Je hebt vast nog wel een vage herinnering van de geschiedenislessen op school dat Friesland ooit heel (!) groot is geweest. Geloof het of niet, maar ‘ons land’ (ja sorry mensen, hier spreekt een Fries in hart en nieren hè?) heeft zich ooit uitgestrekt van het Zwin bij Brugge (België) tot aan de Wezer in Duitsland. Op dat moment was alles nog koek en ei met de Friese taal. Sterker nog: het was dé taal in politiek, bestuur en rechtspraak! (Afbeelding: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Frisia_716-la.svg)

Geen alternatieve tekst opgegeven voor deze afbeelding

Van de kaart geveegd

Totdat… in 1498 hertog Albrecht van Saksen de macht in Friesland overnam. Gevolg was dat er vanaf dat moment alleen nog maar Nederlands in politiek, bestuur en rechtspraak werd gesproken. En het Fries? Dat verdween bijna compleet van het toneel. Zelfs zover dat er weinig tot geen geschreven documenten van 1550 tot 1800 zijn. Er is bizar genoeg meer te vinden van vóór 1550 dan erna…

De steden gingen over naar een mengtaal van Fries en Nederlands; het zogenaamde Stadsfries. Maar op het platteland bleef men stug Fries spreken (die koppige Friezen weer). Daardoor werd die ooit machtige taal nu ook wel ‘Boers’ of ‘Landfries’ genoemd.

Gysbert Japicx, de ‘dwersbongel’

Gelukkig was er één man die zich hier niet bij neerlegde: Gysbert Japicx (1603-1666). Alweer zo’n dwarse Fries. Hij blééf schrijven en blééf strijden voor de (geschreven) taal. Doordat er niet of nauwelijks meer Fries geschreven werd waren er ook geen spellingsregels meer. Een ieder die Fries schreef ‘deed maar wat’. Zo ook Gysbert, die voor zijn schrijfwerk zijn eigen spellingsregels maakte. Uiteindelijk hebben zijn regels de basis gevormd voor de regels van het hedendaags Fries. (Afbeelding: https://www.kb.nl/themas/gedrukte-boeken-tot-1800/gysbert-japicx)

Geen alternatieve tekst opgegeven voor deze afbeelding

Dankzij mensen als Gysbert Japicx is het Fries blijven bestaan en eind 18de eeuw (ja toen pas) kon het Fries weer op meer steun rekenen. Het afbreken van de taal was snel gedaan, het opbouwen daarentegen was en is een moeizaam proces. Zo mocht er pas vanaf 1937 weer lesgegeven worden in het Fries, en heeft het nog tot 1972 (!) geduurd voordat het Fries als tweede landstaal werd erkend. Alle goede dingen komen langzaam zullen we maar zeggen… 

Schrijf jij Fries? Ik wel!

Het Fries heeft het noch altijd lastig, vooral de geschreven variant. Toch zie ik gelukkig steeds meer mensen, met name Friezen zelf,  die het schrijven toch weer aandurven. Wat je leest is dan vaak fonetisch (schrijven zoals je het uitspreekt), maar het begin is er.

En nee, ik struikel daar niet over, en stoor mij er evenmin aan. Het plezier in de taal staat voorop. In dit geval dan hè, eerlijk is eerlijk. Ikzelf app bijv. veelvuldig in het Fries, o.a. met mijn puberkinderen. En waar ze eerst zo fonetisch schreven als het maar kon, zie je ze langzaamaan telkens meer juiste woorden en zinnen typen. Uit zichzelf hè, ik zeg er niks van. Ik geniet er alleen maar van dat ze het volkomen normaal vinden om in het Fries te schrijven. Met mij, maar ook met hun vrienden. 

Schrijf jij zelf ook (wel eens) in het Fries? Of in een dialect, voor de niet-Friezen onder ons? En zoja, let je dan op de spelling of schrijf je heerlijk voor het vaderland weg.

Lit it mar hearre!

Facebooktwitterlinkedin

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *